Kinderen hebben recht op eigen ervaringen

Over de pedagogische kwaliteit in de Berlijnse Kindergartens (5 januari, 2019).

Door: Malou Kloet

Van 2016 tot 2019 reisde ik voor mijn studie Pedagogiek én de liefde regelmatig af naar Berlijn. Ik heb me hier laten verbazen, inspireren en mee te laten slepen, onder andere door diverse Berlijnse kindergartens. Binnen dit artikel zal ik mijn ervaringen delen ten aanzien van de pedagogische kwaliteit binnen de kita’s. Ik zal dit doen aan de hand van de vier pedagogische basisdoelen die de Wet Kinderopvang voor Nederlandse kinderopvangorganisaties verplicht stelt.

In Berlijn wordt gewerkt aan de hand van het Berliner Bildungsprogramm; een educatief programma gestald op drie hoekstenen en zeven ontwikkelingsgebieden (Senatsverwaltung für Bildung, Wissenschaft und Forschung Berlin, 2004). Het basisprincipe van dit educatieve programma luidt ´Het recht van het kind op educatie’. In Berlijn worden kinderopvanglocaties slechts één keer in de vijf jaar geïnspecteerd. De focus op het laten exploreren van kinderen vindt men belangrijker dan het bewaken van de fysieke veiligheid.

Het bieden van veiligheid

Om vertrouwd te raken met de nieuwe omgeving, krijgen de kinderen die voor het eerst de Duitse kita’s bezoeken ruim de kans om te wennen. Zo wordt de duur van de wenperiode vaak afgestemd op de behoefte van het individuele kind en zijn/ haar ouders. Tijdens deze rustige wenperiode raakt het kind langzaam vertrouwd met zijn/ haar nieuwe begeleiders. Ouders worden hier in de gelegenheid gesteld om informatie over thuis te delen met de kindergarten en hier ontstaat het begin van een duurzame vertrouwensband en samenwerking tussen ouder en kinderopvang. Je zou hier kunnen stellen dat de verschillende ecosystemen (Zimbardo, Johnson & McCann, 2013) elkaar vanaf het begin optimaal beïnvloeden en zo wordt er op mesoniveau meteen invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van het kind. Sommige kindergartens hebben het over het opnemen van het hele gezin in de organisatie. Daarnaast worden er diverse ouderactiviteiten georganiseerd waarbij de ouder echt actief aan de slag gaat. Ook gedurende een opvangdag wordt er regelmatig een kort moment stilgestaan bij het gezinsleven. Zo kijken de kinderen voor het slapen gaan bijvoorbeeld naar een foto van hun ouders.

Het ontwikkelen van sociale competenties

Bij een kita in Friedrichshain is het hoofddoel voor de kinderen: het leren kennen van- en omgaan met diverse culturen. Door hier al op jonge leeftijd aandacht aan te besteden zullen kinderen later makkelijker uit de voeten kunnen in een multiculturele samenleving. Bij andere kindergartens wordt gewerkt vanuit een democratische, participerende opvoedingsstijl. Kinderen leren te participeren in een groep en hoe zij zich op democratische wijze kunnen bewegen. Er worden diverse groepsactiviteiten georganiseerd zoals het decoreren van een kinderkeuken, waarbij de kinderen leren samenwerken aan een product. Ook worden er regelmatig boeken voorgelezen die een specifieke boodschap bevatten om een bepaalde norm of waarde over te brengen.

Het ontwikkelen van persoonlijke competenties

Aan dit basisdoel wordt binnen de Berlijnse kita’s misschien wel het meest gewerkt. Kinderen worden nergens toe gedwongen en mogen zelf kiezen. Over het algemeen wordt het ‘recht’ op exploreren en het opdoen van eigen ervaringen binnen alle Berlijnse kita’s centraal gesteld. Bij Fröbel Kindergarten kiezen de kinderen in de morgen en middag welke activiteiten zij graag willen doen. Elk kind doet dit door icoontjes te plaatsen op het daarvoor bestemde magneetbord. De begeleiders helpen het kind aan de hand van het bord herinneren aan zijn/haar plan.

Ook bij INA Kindergarten wordt de input van de kinderen serieus genomen en wordt er met de kinderen meegedacht als zij met plannen of ideeën komen. Door autonoom dingen te proberen ontwikkelt het kind nieuwe vaardigheden. De focus ligt op exploreren en ondervinden en minder op de veiligheid en fysieke bescherming. Deze veiligheidsnormen zie je terug in de indeling en vormgeving van het gebouw waar INA kindergarten zich heeft gevestigd. Zo wordt een steile ijzeren trap naar de ‘daktuin’ en een aflopende-parkeergarage- trap/glijbaan eerder gezien als uitdaging en kans om te exploreren/ leren dan als punt van gevaar. Kinderen worden uitgedaagd om nieuwe ervaringen op te doen, daar hoort vallen en opstaan bij. Met deze nieuwe vaardigheden leert het kind omgaan met nieuwe en moeilijke situaties en bouwt het zelfvertrouwen op.

De overdracht van normen en waarden

Net als alle andere mensen, leven kinderen in sociale communities. Jonge kinderen zijn afhankelijk van relaties en bereid om deze relaties te onderhouden. Daarbij ontwikkelen zij steeds meer het gevoel van gemeenschap en vormt zich een steeds beter beeld over wat goed en kwaad is. Door te onderhandelen binnen de groep leert het kind belangrijke normen en waarden toe te eigenen. Op deze manier kunnen de kinderdagverblijven gezien worden als een plek om de democratische waarden te cultiveren (Senatsverwaltung für Bildung, Wissenschaft und Forschung Berlin, 2004). Belangrijke waarden kunnen zijn: respect, gelijkwaardigheid, veiligheid, gezondheid, creativiteit, expressiviteit, nieuwsgierigheid, participatie, plezier, rechtvaardigheid, sportiviteit, vernieuwing etc. Het uitdelen van straffen en time-outs kent men niet in de Berlijnse Kindergartens. Men gelooft in positieve disciplinering. Om gedrag te beïnvloeden wordt er met het kind gepraat. Ook kunnen andere kinderen worden betrokken in de besluitvorming over een vraag over bepaald gedrag. De begeleider laat dan de andere kinderen hun mening geven over het gedrag van een ander kind. Het democratische aspect binnen de groep doet op die manier zijn werk.

De leefomgeving

INA Kindergarten is gevestigd in een oude parkeergarage midden in het centrum van Kreuzberg. Zeer bijzonder is het esthetische effect van de vormgeving. Kinderen mogen zich vrij bewegen door aaneengeschakelde groepen. De voormalige weg naar boven (voor auto’s) fungeert tegenwoordig als trap én glijbaan en bovenop het gebouw bevindt zich een prachtige, groene daktuin. Hier verbouwen de begeleiders samen met de kinderen gewassen, waar weer voedsel van wordt bereid. Door deze rijke vormgeving, welke versterkt wordt door innovatief spel-materiaal, kunnen kinderen eindeloos experimenteren met nieuwe dingen. Ook voor de allerjongste kinderen is een fijne, ruime kruipruimte ingericht, het licht is hier gedimd. De ruimte is gedeeltelijk afgesloten van de andere ruimtes maar is aan de andere kant aaneengeschakeld met de rest, zodat ook deze ruimte bereikbaar is voor iedereen.

Ook bij Fröbel Kindergarten zijn de ruimtes groot en divers. Voor elke activiteit is een aparte ruimte ingericht. Zo is er een bewegingsruimte, een poppenhoek-lokaal, een bouwhoek-kamer, een eetruimte, een kunstatelier, een sauna en een gigantische buitenspeelplaats. Er wordt ruimte bespaard omdat er wordt geslapen op de groepen, in plaats van slaapzalen. De groep wordt tussen de middag omgetoverd tot slaapruimte. Ook wordt er gegeten in een speciale eetruimte aan lage tafels; een waar ‘kinderrestaurant’. In het atelier liggen alle materialen op ooghoogte. Alles ligt hier gesorteerd en op ooghoogte van het kind, waardoor ook kosteloos materiaal zeer aantrekkelijk oogt. Een ander pluspunt is de geheel voor kinderen ingerichte, echte’ kinderkeuken, om over de kinderspa nog maar te zwijgen. Ook hier maken de kinderen regelmatig, niet te lang en onder begeleiding, gebruik van. Deze kindersauna schijnt een zeer ontspannende werking te hebben.

Een bezoek brengen aan een Berlijnse kindergarten is zeer inspirerend. De talloze esthetische elementen en de omarmende sfeer is bijna magisch te noemen. De Berlijnse kita’s hebben hun pedagogische kwaliteit stevig gewaarborgd. Zij lopen hiermee ver voor op de Nederlandse kinderdagverblijven en zouden hét voorbeeld voor ons moeten zijn. Nu rest de vraag; Waarom laten wij ons niet inspireren en is het verschil zo groot? Ik vrees dat het antwoord gezocht moet worden in de eindeloze wet- en regelgeving waarmee de Nederlandse kinderdagverblijven te kampen hebben. Het lijkt erop dat het voor de meeste Nederlandse kinderdagverblijven niet de moeite waard is om creatief te zijn en te differentiëren. Echter zijn die regels voornamelijk gebaseerd op een kleine groep ondernemers die het niet zo goed doen. Moet de rest hier dan onder lijden? Mijn advies luidt: Laat je niet uit het veld slaan en volg je pedagogische hart. Als jij met jouw kinderopvang het onderscheid wilt maken, dan zal je bepaalde risico’s moeten nemen. En mocht je dit allemaal tóch te spannend vinden, ga dan gewoon eens langs bij een Berlijns kinderdagverblijf en laat je betoveren.

*Senatsverwaltung für Bildung, Wissenschaft und Forschung Berlin (2004). A brief overview of the Berlin Educational Program: For the Education and Care of Children in Pre-School Prior to Starting Elementary School. Berlijn: Verlag das netz

*Zimbardo, P.G. Johnson, R.L., McCann, V. (2013). Psychologie een inleiding. Amsterdam: Pearson

Met dank aan: Tukita Kindergarten en INA Kindergartens

In samenwerking met: De Hogeschool van Amsterdam, faculteit: onderwijs en opvoeding, verbonden aan de minor ‘Het Jonge kind en educatieve voorzieningen’.

Volgende keer: De Duitse Spielplatzen